Nghe phân biệt trước, nói rõ hơn sau
Luyện tai nghe tiếng Anh: nghe phân biệt trước, nói rõ hơn sau
Hãy lấy hai từ rất quen: ship và sheep.
Một từ là con tàu. Một từ là con cừu. Người nói tiếng Anh nghe hai từ này khác nhau khá rõ. Nhưng với nhiều người Việt, lúc mới học, hai từ ấy có thể nghe gần như một.
Đó không phải là vì bạn "không có năng khiếu". Cũng không phải vì tai bạn kém.
Thường thì vấn đề nằm ở một chỗ thực tế hơn: bộ não đã quen phân loại âm theo tiếng Việt.
Từ nhỏ, ta học cách nghe những khác biệt quan trọng trong tiếng Việt. Khác biệt nào làm đổi nghĩa thì não giữ lại. Khác biệt nào tiếng Việt không cần lắm thì não thường gom chung. Đến khi học tiếng Anh, một số ranh giới mới xuất hiện, nhưng tai ta chưa kịp vẽ đường ranh ấy.
Tai vẫn nghe. Nhưng não chưa biết nên xếp âm đó vào ô nào.
Luyện tai nghe tiếng Anh là tập cho não nhận ra những ranh giới mới đó. Không cần nói nhiều lý thuyết. Cần nghe đúng chỗ, chọn đúng âm, rồi được sửa ngay.
Vì sao nên nghe trước?
Nói một âm tiếng Anh mà chưa nghe rõ âm đó cũng giống như sửa một dòng chữ mà chưa nhìn thấy chỗ sai.
Bạn có thể sửa. Nhưng sửa theo cảm giác.
Trong phát âm, cảm giác đôi khi giúp được một chút. Nhưng nếu ship và sheep nghe như nhau, nếu thin và tin không tách ra trong tai, thì miệng rất khó biết phải điều chỉnh về đâu.
Muốn phát âm rõ hơn, trước hết cần có đích để nhắm.
Khi tai nghe được khác biệt, miệng có cơ sở để sửa. Khi tai chưa nghe được khác biệt, việc sửa thường trở thành bắt chước mờ hồ. Học như vậy vẫn có tiến bộ, nhưng chậm và dễ nản.
Nghe trước không phải là đường vòng. Đó là cách đi thẳng hơn.
Luyện tai nghe tiếng Anh là gì?
Luyện tai nghe tiếng Anh là tập phân biệt những âm có thể làm đổi nghĩa trong tiếng Anh.
Một cách luyện rất hữu ích là dùng minimal pairs: những cặp từ chỉ khác nhau ở một âm.
Ví dụ:
- ship /ʃɪp/ và sheep /ʃiːp/
- thin /θɪn/ và tin /tɪn/
- bad /bæd/ và bed /bɛd/
- fan /fæn/ và van /væn/
Bài tập rất đơn giản.
Bạn nghe một từ.
Bạn chọn từ mình nghe được.
Bạn xem đáp án.
Rồi luyện lại.
Đơn giản không có nghĩa là hời hợt. Trái lại, vì bài tập hẹp nên nó buộc tai phải làm đúng một việc: phân biệt âm.
Trong hội thoại thật, não phải làm quá nhiều việc cùng lúc: nghe âm, đoán từ, hiểu câu, theo tốc độ nói, nhớ ngữ cảnh. Những âm nhỏ rất dễ bị lẫn trong sự bận rộn đó.
Minimal pairs bỏ bớt sự bận rộn. Chỉ còn một câu hỏi:
Bạn vừa nghe âm nào?
Câu hỏi ấy ngắn, nhưng rất có ích.
Những âm người Việt thường dễ lẫn
Mỗi ngôn ngữ rèn tai người học theo cách riêng. Tiếng Việt rèn tai ta rất tốt cho tiếng Việt. Nhưng khi sang tiếng Anh, có những âm tiếng Việt không dùng cùng cách, nên ta cần luyện thêm.
Đây là chuyện bình thường. Người học nào cũng mang theo thói quen của tiếng mẹ đẻ.
/ɪ/ và /iː/: ship và sheep
Tiếng Việt có âm gần với "i", nhưng tiếng Anh phân biệt /ɪ/ và /iː/ theo cách riêng. Khác biệt không chỉ là ngắn hay dài. Chất âm cũng khác.
Vì vậy ship và sheep, bit và beat, sit và seat có thể nghe gần nhau lúc đầu.
/ʊ/ và /uː/: full và fool
Tiếng Việt có âm "u", nhưng tiếng Anh phân biệt /ʊ/ và /uː/. Khác biệt này không chỉ nằm ở độ dài. Cách đặt âm cũng khác.
Vì vậy full và fool, pull và pool có thể nghe gần nhau nếu tai chưa quen.
/æ/ và /ɛ/: bad và bed
Âm /æ/ trong tiếng Anh không trùng hẳn với "a" hay "e" trong tiếng Việt. Vì vậy bad và bed, man và men có thể làm người học lưỡng lự.
Nếu chỉ dựa vào ngữ cảnh, ta vẫn có thể đoán đúng. Nhưng luyện tai là để không phải lúc nào cũng đoán.
Những nguyên âm khác: cap, cup, cop, heart, hurt, law, low
Một số nguyên âm tiếng Anh không có điểm tương đương thật gọn trong tiếng Việt. Người học có thể nghe chúng thành những âm quen hơn.
Những cặp như cap/cup, cup/cop, heart/hurt, law/low giúp tai tập phân biệt các nguyên âm gần nhau mà tiếng Việt không chia theo cùng cách.
/θ/ và /t/: thin và tin
Âm /θ/ trong thin không có trong tiếng Việt. Khi gặp âm lạ, não thường kéo nó về một âm quen hơn, chẳng hạn /t/ hoặc /s/.
Nhưng trong tiếng Anh, thin và tin là hai từ khác nhau. Nếu tai chưa tách được, việc nghe và nói đều dễ lệch.
/f/ và /v/: fan và van
Tiếng Việt có các âm viết gần với "ph" và "v", nhưng cách phát âm giữa tiếng Việt và tiếng Anh không hoàn toàn giống nhau. Trong tiếng Anh, fan và van khác nhau ở âm đầu, và sự khác nhau đó có thể đổi nghĩa.
Người học nên nghe kỹ phần đầu của từ, nhất là khi người nói nói nhanh.
/v/ và /w/: vest và west
Âm /w/ trong tiếng Anh cũng cần được nghe như một âm riêng. vest và west không phải cùng một từ.
Nếu tai gom /v/ và /w/ vào cùng một nhóm, người học sẽ thấy mình nghe đúng "gần gần", nhưng vẫn sai từ.
/r/ và /l/: rice và lice
Tiếng Việt có âm gần với "r" và "l", nhưng cách phát âm thay đổi theo vùng, và tiếng Anh lại dùng /r/ và /l/ theo quy tắc riêng.
Vì vậy rice và lice, right và light vẫn là những cặp đáng luyện, nhất là với người học muốn nghe rõ ngay từ âm đầu.
Âm cuối trong tiếng Anh
Tiếng Việt có âm cuối, nhưng hệ thống âm cuối không giống tiếng Anh. Nhiều từ tiếng Anh đổi nghĩa nhờ âm cuối, và âm cuối ấy đôi khi rất nhẹ.
Vì vậy khi nghe tiếng Anh, không nên chỉ chú ý phần đầu của từ. Phần cuối cũng có việc của nó.
Một người học nghe được đầu từ nhưng bỏ mất cuối từ thì giống như đọc một địa chỉ mà quên số nhà. Có thể vẫn đoán được, nhưng không nên lấy đoán làm phương pháp chính.
Cách luyện
Không cần bắt đầu bằng một kế hoạch lớn. Kế hoạch quá lớn thường làm người học mệt trước khi học.
- Chọn một cặp âm trước
Đừng luyện tất cả cùng lúc. Hãy chọn một chỗ bạn hay lẫn: ship/sheep, thin/tin, bad/bed, fan/van. - Nghe một từ
Chỉ nghe. Chưa cần nói theo. Chưa cần phân tích nhiều. - Chọn từ bạn nghe được
Việc chọn buộc não phải phân loại âm. Đây là phần quan trọng. - Xem đáp án ngay
Đúng thì biết mình đã nghe được. Sai thì biết tai đang xếp âm vào nhầm nhóm. Cả hai đều có ích. - Luyện với nhiều từ khác nhau
Đừng chỉ học thuộc một cặp từ. Hãy tập nhận ra cùng một âm trong nhiều từ. - Luyện ngắn nhưng đều
Năm đến mười phút tập trung thường tốt hơn nửa giờ nghe mà tâm trí đi nơi khác.
Mục tiêu không phải là hoàn hảo ngay. Mục tiêu là hôm nay nghe rõ hơn hôm qua một chút.
Luyện bằng minimal pairs
Minimal pairs là một cách luyện tai gọn và rõ. Nó không đặt người học vào cả một đoạn hội thoại dài rồi bảo "cứ nghe đi". Nó chỉ đưa ra một khác biệt nhỏ và yêu cầu bạn nhận ra khác biệt đó.
Phạm vi hẹp hơn. Câu hỏi rõ hơn. Phản hồi nhanh hơn.
Muốn xem riêng phương pháp này, bạn có thể đọc hướng dẫn luyện minimal pairs.
Soundwise
Về Soundwise
Soundwise là ứng dụng giúp luyện phân biệt âm tiếng Anh bằng minimal pairs.
Bạn nghe một từ, chọn từ mình nghe được, xem đáp án ngay, rồi luyện lại với những cặp âm mình hay nhầm. Tiến độ được theo dõi trên thiết bị của bạn.
Cách làm này không hứa hẹn điều kỳ diệu. Học ngoại ngữ không cần nhiều điều kỳ diệu. Nó cần một việc đúng, lặp lại đủ lần.
Soundwise giúp đặt tai bạn trước đúng câu hỏi:
Bạn vừa nghe âm nào?
Câu hỏi thường gặp
Nghe podcast giúp bạn quen với nhịp điệu, tốc độ và ngữ cảnh. Nhưng podcast không luôn buộc bạn phân biệt một cặp âm cụ thể.
Minimal pairs hẹp hơn. Nó hỏi đúng một khác biệt và cho bạn biết ngay bạn nghe đúng hay sai.
Nếu bạn chưa nghe rõ hai âm khác nhau, nên bắt đầu bằng nghe.
Khi tai đã nhận ra khác biệt, miệng sẽ có mục tiêu rõ hơn để sửa.
Không. Trả lời sai cho biết não đang xếp âm vào nhóm nào.
Miễn là bạn nhận được đáp án ngay, sai cũng là dữ liệu để sửa.
Tùy cặp âm và độ đều của việc luyện. Có cặp âm bạn sẽ thấy rõ hơn sau vài buổi. Có cặp âm cần nhiều thời gian hơn.
Đừng chỉ nhìn điểm số. Hãy để ý xem âm trước kia nghe giống nhau nay đã bắt đầu tách ra chưa.
Bắt đầu với cặp âm gây lỗi thật trong việc nghe hoặc nói của bạn.
Với người Việt, ship/sheep, full/fool, thin/tin, bad/bed, fan/van, vest/west là những điểm khởi đầu tốt.